 |
Babad Tanah Jawi
In the 16th century, a group of tolerant, mystically-inclined
Javanese Muslims defeated an earlier generation of militant
extremists, who were much like Osama bin Laden and al-Qaeda.
The story of Java's victory over radical Islam is told in the
Babad Tanah Jawi (the Story of the Land of Java),
whose translation into contemporary poetic Indonesian is part of
a
campaign to support local, native Islamic cultures threatened by
religious extremism.
KINANTHI
(1)
Alon tindak kalihipun, Senapati lan sang dewi,
sedangunya apepanggya, Senapati samar ngeksi, mring suwarna
narpaning dyah, wau wanci nini-nini.
(2)
Mangke dyah warnane santun, wangsul wayah sumengkrami,
Senapati gawok ing tyas, mring warna kang mindha Ratih,
tansah aliringan tingal, Senapati lan sang dewi.
(3)
Sakpraptanira kedhatun, narpeng dyah lan Senapati,
luwar kanthen tata lenggah, mungging kanthil kencana di,
Jeng Ratu mangenor raga, Senapati tansah ngliring,
(4)
Mring warnanira Jeng Ratu, abragta sakjroning galih,
enget sabil jroning driya, yen narpeng dyah dede jinis,
nging sinaun ngegar karsa, mider wrin langening puri.
(5)
Udyana asri dinulu, balene kencana nguni, jaman purwa
kang rinebat, Gathutkaca lan wre (k.238) putih, bitutaman
dirgantara, bale binucal jeladri,
(6)
Dhawah teleng samodra gung, kang rineksa sagung ejim,
asri plataran rinengga, sinebaran gung retna di, widuri
mutyara mirah, jumanten jumrut mawarni.
(7)
De jubine kang bebatur, grebag suwasa kinardi,
sinelan lawan kencana, ing tepi selaka putih, sinung ceplok
pan rinengga, rukma tinaretes ngukir.
(8)
Tinon renyep ting pelancur, rengganing kang bale
rukmi, sumorot sundhul ngakasa, gebyaireng renggan adi,
surem ponang diwangkara, kasorotan langen puri.
(9)
Gapurane geng aluhur, sinung pucak inten adi, sumorot
mancur jwalanya, lir pendah soroting awi, yen dalu kadi
rahina, siyang latriya pan sami.
(10) Sigeg rengganing kadhatun,
wau ta Sang Senapati, kelawan sang narpaning dyah, tan kena
pisah neng wuri, anglir mimi lan mintuna, nggennya mrih
lunturireng sih.
(11) Yen tinon warna Jeng Ratu, wus wantah habsari
swargi, tuhu Sang Dyah Wilutama, kadya murca yeng ingeksi,
sakpolahe karya brangta, ayune mangrespateni.
(12) Kadigbyaning warna sang ru- (k.239) m, ping sapta
sadina salin, ayune tan kawoworan, terkadhang sepuh
nglangkungi, yen mijil pradanggapatya, lir dyah prawan
keling sari.
(13) Yen sedhawuh jwaleng sang rum, lir randha kepaten
siwi, yen praptaning lingsir wetan, warna wantah widadari,
tengange lir dyah Ngurawan, Kumuda duk nujwa kingkin.
(14) Lamun bedhug kusuma yu, mirip putri ing Kedhiri,
yen lingsir lir Banowatya, lamun asar pindha Ratih,
cumpetingsapta sadina, yen latri embah nglangkungi.
(15) Lawan sinung sekti punjul, dyah lawan samining
ejim, warna wigya malih sasra, mancala putra pan bangkit,
mila kedhep ing sakjagad, sangking sektining sang dewi.
(16) Sinten ingkang mboten teluk, gung lelembut Nungsa
Jawi, pra ratu wus teluk samya, mring Ratu Kidul sumiwi,
ajrih asih kumawula, bulu bekti saben warsi.
(17) Ngardi Mrapi Ngardi Lawu, cundhuk napra ing
jeladri, narpa Pace lan Nglodhaya, Kelut ngarga miwah Wilis,
Tuksanga Bledhug sumewa, ratu kuwu sami nangkil.
(18) Wringinpitu Wringinrubuh, Wringin-uwok,
Wringinputih, ing landheyan Alas Ngroban, sedaya wus kereh
jladri, Kebareyan Tega- (k.240) l layang, ing Pacitan miwah
Dlepih.
(19) Wrata kang neng Jawa sagung, para ratuning
dhedhemit, sami atur bulubektya, among Galuh kang tan
nangkil, kereh marang Guwatrusan, myan Krendhawahana aji.
(20) Wuwusen malih
Dyah Kidul, lawan Risang Senapati, menuhi kang boja-boja,
minuman keras myang manis, kang ngladosi pra kenyendah,
sangkep busana sarwa di.
(21) Bedhaya sumaos
ngayun, gendhing Semang munya ngrangin, weh kenyut tyasnya
kang mriksa, wileting be (ksa) mrak ati, keh warna solahing
beksa, warneng bedhaya yu sami.
(22) Senapati gawok
ndulu, mring solahe dyah kang ngrangin, runtut lawan kang
bredangga, wilet rarasnya ngrespati, acengeng dangu tumingal,
de warneng dyah ayu sami.
(23) Tan lyan kang
pineleng kayun, mung juga mring narpa dewi, brangteng tyas
saya kawentar, de sang dyah punjul ing warni, kenyataning
waranggana, sorote ngemas sinangling.
(24) Wuyunging driya
sinamun, tan patya magumbar liring, tan pegat sabil ing nala,
wau Risang Senapati, enget yen dene jinisnya, dyah narpa
tuhuning ejim.
(25) Rianos jroning
kung, 1) kagugu saya ngranuhi, temah datan antuk karya,
(k.241) nggenira mrih mengku bumi, nging narpeng dyah wus
kadriya, mring lungite Senapati.
(26) Ngunandika
dalem kalbu, narpaning dyah ing jeladri, “ Yen ingsun tan
nggango krama, nora kudu dadi estri, enak malih dadi priya,
nora na kang mejanani.
(27) De wis dadi
ujar ingsun, anggon sun wadad salamining, ngarsa-arsa
pengajapan, temah arsa ngapirani, sunbekane mengko jajal,
piyangkuhe ngadi-adi.
(28) Wong agunge ing
Metarum, dimene lali kang nagri, krasan aneng jro samodra”,
kawentar mesem sang dewi, tumungkul tan patya ngikswa,
Senapati tyasnya gimir.
(29) Duk liniring
mring sanging rum, tambuh surasaning galih, wusana lon
anandika, “Dhuh wong ayu karsa mami, wus dangu nggoningsun
ningal, mring langene ing jro puri,
(30) pesareyanta
durung weruh, kaya ngapa ingkang warni”, nging dyah “Tan sae
warninya, yen kedah sumangga karsi, sinten yogi ndarbenana,
lun mung darmi anenggani.”
(31) Wusira gya
jengkar runtung, Sang Sena lan narpa dewi, rawuh jrambah
jinem raras, alon lenggah sang akalih, mungging babut pan
rinengga, Se- (k.242) napati gawok ngeksi.
(32) Warneng pajang
sri kumendhung, tuhu lir suwargan ngalih, sang dyah matur
marang priya, “Nggih punika ingkang warni, tilemane randha
papa, labet tan wonten ndarbeni.”
(33) Kakung mesem
nglingira rum, ”Anglengkara temen Yayi, ujare wong randha
dama, ing yektine angluwihi, kabeh purane pra nata, tan
padha puranta Yayi.
(34) Pepajangan sri
kumendhung, ingsun tembe nggonsun uning, pesareyan warna
endah, pantes lawan kang ndarbeni, warna ayu awiraga, bisa
temen ngrakit-ngrakit.
(35) Baya sungkan
yen sun kondur, marang nagari Matawis, kacaryan uningeng
pura, cacatira mung sawiji, purendah tan nganggo priya, yen
darbea kakung becik.
(36) Wanodyane
dhasar ayu, imbang kakunge kang pekik, keng runtut bisa mong
garwa, wonodyane bekti laki, tur dreman asugih putra”,
Senapati denpleroki.
(37) Dyah merang
lenggah tumungkul, sarwi mesem turira ris, “Sae boten mawi
priya, mindhak pinten tyang akrami, eca mung momong sarira,
boten wonten kang ngrego-(k.243) ni.
(38) Eca sare
glundhung-gundhung, neng tilam mung lawan guling, lan tan
ngronken keng ladosan”, Senapati mesem angling, “Bener Yayi
ujarira, enak lamban sira Yayi.
(39) Mung gawoke
Nimas ingsun, na wong ledhang aneng gisik, tur priya kawelas
arsa, lagya rena wrin in jladri, semang ginendeng pineksa,
kinon kampir mring jro puri.
(40) Jeng Ratu
kepraneng wuwus, merang tyas wetareng lungit, kakung ciniwel
lambungnya, mlerok mesem datan angling, Senapati tyasnya
trustha, wusana ngandika aris.
(41) ”Ya sun pajar
mirah ingsun, nggon sun praptaneng jeladri, labet sun
anandhang gerah, alama tan antuk jampi, kaya paran saratira,
usadane lara brangti.
(42) Mider ing rat
nggon sun ngruruh, kang dadi usadeng kingkin, tan lyan mung
andika mirah, pantes yen dhukum premati, bisa mbirat lara
brangta, tulus asih marang mami.”
(43) Sang dyah
maleruk tumungkul, uning lungit Senapati, nging tansah
ngewani priya, mangkana usik sang dewi, “Wong iki mung lamis
ujar, sunbatanga nora slisir
(44) Minta tamba
ujaripun, pan dudu lara sayekti, lara arsa madeg nata, ewuh
mungsuh guru darmi, wus persasat ingkang yoga, kang amengku
Pajang nagri.”
(45) Wusana dyah
matur kakung, “Kirang punapa sang (k.244) pekik, kang
pilenggah ing Mataram, lelana prapteng jeladri, tan saged
lun sung usada, nggih dhateng keng gerah galih.
(46) Yekti amba dede
dhukun, api wuyung ingkang galih, mangsi dhatenga palastra,
tur badhe nalendra luwih, kang amengku tanah Jawa, keringan
samining aji.
(47) Kang pilenggah
ing Matarum, mangsi kirangana putri, ingkang sami yu utama,
kawula estri punapi, sumedya lun mung pawongan, yen kanggea
ingkang cethi.
(48) De selamen
lamban ulun, kepengin kinayan nglaki, kang tuk bulu bekti
praja, labet blilu tyang pawestri, tan wigya mangenggar
priya, labet karibetan tapih.
(49) Lamun kanggeya
wak ulun, kalilan among anyethi, ngladosi Gusti Mataram”,
wau ta Sang Senapati, sareng myarsa sebdeng sang dyah,
kemanisan dennya angling.
(50) Saya tan
deraneng kayun, asteng dyah cinandhak ririh, sang retna
sendhu turira, “Dhuh Pangeran mangke sakit, kadar ta arsa
punapa, srita-sritu nyepeng driji.
(51) Asta kelor
driji ulun, yen putung sinten nglintoni, nadyan wong agung
Mataram, mangsi saged karya driji”, kakung mesem lon
delingnya, “Dhuh wong ayu sampun runtik.
(52) Nggon sun
nyepengasteng masku, Yayi aja salah tampi, mung yun
u-(k.245) ning sotyanira”, dyah narpa nglingira aris, “Yen
temen nggen uning sotya, sing tebih andene keksi.
(53) Yekti dora
arsanipun, sandinya angasta driji, yektine mangarah prana,
ketareng geter ing galih, dene durung mangga karsa, paring
jangji sih mring cethi.”
(54) Kakung mesem
sarwi ngungrum, swara rum mangenyut galih, narpaning dyah
wus kagiwang, mring kakung asihnya kengis, esemnya mranani
priya, Senapati trenyuh galih.
(55) Narpaning dyah
lon sinambut, pinangku ngras kang penapi, sang dyah tan
lengganeng karsa, labet wus katujweng galih, jalma-jalma
dera ngantya, pangajapan mangke panggih,
(56) lan titisnya
Sang Hyang Wiku, kang mengkoni ngrat sekalir, Senapati nir
wikara, karenan mring narpa dewi, tansah liniling ngembanan,
de lir ndulu golek gadhing.
(57) Binekta manjing
jinem rum, tinangkeban ponang samir, kakung ndhatengaken
karsa, datansyah bremara sari, mrih kilang mekaring puspa,
kang neng madya kuncup gadhing.
(58) Jim prayangan
miwah lembut, neng jrambah sami mangintip, mring gusti nggen
awor raras, kapyarsa pating kalesik, duk sang dyah katameng
sara, ngrerintih sambate (k.246) lalis.
(59) Kagyat katemben
pulang yun, sang dyah duk senanira nir, nggeladrah rempu
ning tilam, ukel sosrah njrah kang sari, kongas ganda mrik
mangambar, bedhahe pura jeladri.
(60) Dyah ngalintreg
neng tilam rum, jwala nglong kerkatira nir, Senapati wlas
tumingal, sang dyah lin sinambut ririh, sinucen dhateng
patirtan, wusira gya lenggah kalih.
(61) Dyah sareyan pangkyan kakung, tan pegad dipunarasi,
mring kakung Sang Senapatya, nyengkah ngeses sang retna di,
raket sih kalihnya sama, penuh langen ngasmara di.
(62) Cinendhak rengganing kidung, pasihane sang akalih
dugi ngantya sapta dina, Senapati neng jeladri, ing mangke
arsa kondura, marang prajanya Matawis.
(63) Kakung nabda
winor rungrum, “Dhuh mas mirah ingsun Gusti, ya sira karia
arja, ingsun kondur mring Matawis, wus lama aneng samodra,
mesthi sun diarsi-arsi,
(64) marang
wadyengsun Matarum, wus dangu tugur ing nagri”, narapaning
dyah sareng myarsa, yen kakung mit kondur nagri, sekala
manca udrasa, druwaya badra dres mijil.
(65) Dereng dugi
onengipun, mring kakung kemangganing sih, alon lengser
sangking pangkyan, udrasa sret dennya angling, “Kaya
mengkono (k.247) rasanya, wong tresna dentimbangi.
(66) Kaya timbang
tresnaingsun, yen sun bisa nyaput pranti, myang nguja
sakarsanira, mesthi kanggo nggonsun nyethi”, kakung uning
wus kadriya, mring udrasa sang retna di.
(67) Lon ngudhar
paningsetipun, cindhe puspa pinrada di, dyah sinambut gya
ingemban, binekta mider kuliling, marang kebon petamanan,
kinidung ing pamijil.
|
KINANTHI
(1)
Perlahan jalan keduannya, Senopati dan sang Dewi, selama
mereka bertemu, Senopati sebenarnya tidak tahu jelas bagaimana
wajah rupa sang Dewi, seperti terlihat nenek-nenek tadi.
(2)
Lalu nanti wajah rupa sang Dewi berubah kembali lagi
sangat menarik hati, Senopati terpesona hatinya melihat
kecantikan si Dewi seperti Ratih, mereka saling mencuri pandang
selalu, Senopati dan sang Dewi.
(3)
Setelah sampai di istana, keduanya sang senopati dan Dewi
melepas genggaman tangan kemudian duduk, diatas bunga kanthil
emas, Jeng Ratu menggeliatkan badannya, senopati selalu
melihatnya dengan mencuri pandang.
(4)
Melihat pada kecatikan Ratu, mendadak galau/ gelisah di
dalam hatinya, teringat bahwa si Dewi bukan sejenis manusia,
menjadi hilang keinginannya, Senopati berkeliling melihat-lihat
keasrian taman puri si Dewi.
(5)
Keasrian/keindahan taman dipuja-puja, ranjang emas kuno,
jaman ketika gathutkaca dan kera putih merebutkannya, berkelahi
di angkasa, ranjang terlempar ke samudera.
(6)
Jatuh di tengah-tengah samudera raya, yang dijaga oleh
mahluk halus, halaman yang asri, bertebaran intan-intan megah,
mutiara merah, dan bermacam-macam batu jamrud.
(7)
Lantainya agak tinggi, dengan hiasan emas, ditepinya emas
putih, berbentuk bunga-bunga mekar dan hiasan berukir-ukiran
(8)
Terasa sejuk berkilauan, hiasan di ranjang terlihat
bercahaya yang sampai menyentuh angkasa, gemerlap cahaya megah,
matahari terlihat meredup terkena sorotan cahaya dari puri si
Dewi.
(9)
Gapura tinggi megah, diatas puncak berhias intan sangat
indah, memancarkan cahayanya, seperti sinar matahari, jika malam
seperti siang, siang dan malam menjadi sama.
(10) Cukup dulu cerita dalam
keadaan istana si Dewi, tadi tersebut sang senopati, dan sang
Dewi, tidak bias dipisahkan, seperti Mimi dan Mintuno, mereka
saling membuka hati.
(11) Ketika terlihat wajah sang ratu, sudah melebihi wajah
Dewi Habsari di surga, sama persis seperti sang Dewi Wilutama,
keluar terlihat tingkah lakunya membangkitkan birahi,
kecantikannya menawan hati
(12) Sang Ratu mempunyai kesaktian berubah wujud, berubah 7
kali sehari, kecantikan yang terpancar sempurna, terkadang
sangat tua, jika terdengar musik tingkah laku si Dewi berubah
enjadi seperti gadis kelingsari.
(13) Apabila sedang memberi perintah, seperti janda yang
anaknya meninggal, ketika menjelang ufuk timur muncul wujud
berubah seperti bidadari, seperti dewi dari Kurawa, berkuda
seperti sedang susah.
(14) Ketika tabuh bedug, mirip putrid di kedhiri, ketika
matahari terbenam seperti Banowati, ketika asar berubah seperti
Dewi Ratih, 7 kali sehari, ketika malam semakin bertambah cantik.
(15) Serta mempunyai kesaktian tinggi, Ratu dengan sesame
mahluk halus, mampu berubah wujud 1000 kali, bias berubah
menjadi laki-laki, sehingga berada di seluruh dunia, karena
sangat saktinya sang Dewi.
(16) Siapa yang tidak tunduk, seluruh mahluk halus dan
bangsa manusia di Jawa, para Raja-raja sudah takluk semua, hanya
kepada Ratu Kidul saja, mereka takut dan mengabdi, memberi
pengabdian setiap tahun
(17) Gunung Merapi dan gunung Lawu, bermahkota di samudera,
Raja Pace dan Nglodhaya, Gunung Kelut dan gunung Wilis, Mata air
sembilan Bledug dan Ratu Kuwu semua hadir
(18) 7 Beringin, Beringin tumbang, Beringin besar, Beringin
putih, di tengah-tengah alas Ngroban, semua sudah dikuasai
samudera, Kebareyan tegal laying, di Pacitan serta Dlepih
(19) Merata di seluruh Jawa, para Raja-raja mahluk halus,
semua memberi pengabdian, hanya Galuh yang tidak hadir,
diperintah oleh Guwatrusan, menghadapi Krendhawahana aji.
(20) Menceritakan kembali tentang Ratu Kidul dengan sang
senopati, lengkap dengan makanan, minuman keras dan minuman
manis, yang melayani para gadis-gadis yang berpakaian
bagus-bagus
(21) Para penari bedhaya maju kedepan, musik gending semang
berbunyi nyaring, yang melihatnya membuat rasa hati tenteram,
gerakannya menawan hati, bermacam-macam gerakan penari
(22) Senopati terheran-heran terpesona melihat
gerakan-gerakan yang gemulai, sesuai dengan alunan irama musik,
irama tembangnya menentramkan hati, sampai lama terpana
melihatnya, wajah dewi-dewi yang cantik-cantik
(23) Tiada yang lain yang dipikirkan hanya di depannya,
juga hanya kepada Ratu Kidul, hatinya semakin berdebar-debar,
karena sang Dewi lebih unggul kecantikannya dibandingkan
penyanyi, Dewi bercahaya seperti emas dicuci.
(24) Senopati menutup-nutupi asmara dalam hatinya, tidak
terus mengumbar pandangannya hanya sebentar-bentar saja
memandang Ratu, tidak berhenti pula perang dalam bathin hatinya,
sang senopati teringat bahwa Ratu Kidul bukan dari golongan
sejenisnya, sang Ratu yang sebenarnya adalah mahluk halus/jin.
(25) Dalam perasaan senopati terdalam, 1) mengikuti rasa
penasaran, agar berhasil tujuan, (k.241) untuk menguasai bumi,
akan tetapi sang Ratu sudah tahu, dengan apa yang dipikirkan
senopati
(26) Berbicara dalam hati, sang Ratu di samudera, “Jika
saya tidak perlu menikah, tidak harus menjadi permaisuri, lebih
baik mejadi laki-laki, tidak ada yang mempengaruhi
(27) Sudah menjadi sumpah saya, berniat untuk menyendiri
selamanya, menanti-nanti pengharapan, akan menjadi merepotkan,
nanti aku mencoba, keangkuhannya menjadi-jadi
(28) Orang besar di Mataram, agar lupa dengan negaranya,
kerasan (suka tinggal) di samudera”, sang Dewi mengumbar senyum,
kepala menunduk dengan mata menoleh sedikit melihat senopati,
hati Senopati menjadi penasaran
(29) mencuri pandang kepada sang
Dewi yang harum, menjadi
tidak menentu perasaannya, sambil berbicara halus “Duh putri
cantik yang kuinginkan, sudah lama aku memandang, kepada
keindahan dalam puri,
(30) Tempat tidurmu belum tahu, seperti apa kelihatannya
tempat tidurmu itu”, Ratu menjawab, “Tidak bagus wujudnya, jika
harus melihatnya terserah Anda, siapa yang pantas memiliki, saya
hanya sekedar menjaga saja.”
(31) Segera mereka beranjak bersama, sang senopati dan sang
Dewi, datang ke tempat tidur yang nyaman, keduanya duduk
pelan-pelan, diatas permadani yang rapi, Senopati terheran-heran
melihatnya,
(32) Bermacam-macan hiasan Sri Kumendhung dipajang, terasa seperti
syurga berpindah, Sang Ratu berbicara pada sang senopati, “Ya
begini lah wujudnya, tempat tidur si janda yang sengsara, karena
tidak ada yang memiliki,"
(33) Senopati tersenyum sambil melirik si
Dewi yang harum,
“Kasihan sekali kamu Dik, katamu hanya seorang janda tapi
kenyataanya melebihi semua istana, tidak ada yang menyamai
istana dinda.
(34) Hiasan Sri Kumendhung, baru kali ini aku melihatnya,
tempat tidur serba indah, pantas sesuai yang memilikinya, bentuk
yang sangat cantik, pandai sekali merangkainya.
(35) Aku menjadi malas pulang ke negeri Mataram, setelah
melihat-lihat istana, rasa kecewa hanya satu, lebih bagus tidak
ada lelaki, jika ada yang memiliki pria baik
(36) Dasarnya wanitanya cantik seimbang dengan pria yang
baik, yang setia kepada isteri, wanitanya juga setia pada suami,
juga suka mempunyai anak banyak”, Senopati melirik menggoda
dengan matanya
(37) Sang Dewi duduk dengan kepala menunduk, sambil
tersenyum berbicara halus, “Bagus tidak memiliki suami,
bertambah apa orang bersuami, enak sendirian saja, tidak ada
yang mengganggu (k.243).
(38) Enak tidur sendiri berguling kesana kemari, diatas
tikar bersama guling, dan tidak ada yang harus dikerjakan”,
Senopati terlihat tersenyum, Benar dinda katamu, enak sendirian
kamu dinda.
(39) Hanya heran saya kepada dinda, ada seorang lelaki di
pesisir pantai, apalagi pria yang meminta belas kasihan, sedang
melihat samudera, malah digandeng paksa, disuruh mampir/ singgah
ke dalam puri.
(40) Sang Ratu terpana akhirnya, hatinya merasa tersentuh,
lelaki itu dicubit perutnya, melirik tersenyum menggoda senopati,
menyentuh hati senopati, selanjutnya berbicara lembut
(41) “Ya aku ini berbicara secara mudahnya saja, aku datang
ke samudera karena sedang sakit, sudah lama tidak mendapat obat,
seperti apa syaratnya obat sakit asmara.
(42) Aku sudah keliling dunia untuk berusaha, yang menjadi
penawar sakit tidak lain hanya kamu, pantas jika dihukum, yang
bisa menyembuhkan sakit asmara, kasih sayang tulus kepadaku.”
(43) Sang Dewi cemberut menunduk, sambil memandang
Senopati, tapi selalu berani dengan lelaki, demikian goda sang
Dewi kepada senopati, “ Anda ini hanya berbicara bohong,
perkiraan saya tidak lah salah
(44) Meminta obat katanya, tapi tidak sungguh-sungguh sakit,
sakitnya karena berkehendak mejadi Raja, tidak enak bermusuhan
dengan sesama guru, sudah dititahkan yang memegang kekuasaan
negeri Pajang.”
(45) Akhirnya sang Dewi berbicara kepada senopati, “Kurang
apakah sang pangeran tampan, yang menduduki Mataram, berkelana
sampai samudera, tidak bisa menyembuhkan yang menjadi sakit
hatinya.
(46) Sungguh saya bukan dukun, api asmara yang anda
pikirkan, tidak mungkin menyebabkan kematian, apalagi akan
menjadi Raja dari para raja-raja, yang menguasai tanah jawa,
ditakuti oleh sesame raja.
(47) Yang menduduki Mataram tidak mungkin kekurangan wanita,
yang cantik-cantik dan utama, kaum wanita yang bagaimanapun,
tersedia para nyai, jika dibutuhkan secara pasti.
(48) Selama saya menyendiri, pernah mempunyai keinginan
bersuami, yang berbakti kepada kerajaan, karena malas seorang
wanita, tidak pandai terhadap pria, karena terlilit kain.
(49) Meskipun badan saya dibutuhkan, diijinkan hanya untuk
berbakti kepada Gusti Mataram,” Sang Senopati mendengarkan
perkataan Dewi sambil menikmati melihat kemanisan Ratu Kidul.
(50) Semakin lama tidak bisa ditahan lagi hati Senopati,
tangan Dewi dipegang pelan-pelan, sang Ratna Dewi berkata lembut
manja, “Dhuh Pangeran nanti sakit, sebetulnya pangeran mau apa,
tiba-tiba meremas-remas jari tangan saya.
(51) Jari tangan saya kecil-kecil, jika patah siapa yang
akan mengganti, meskipun orang besar Mataram tidak mungkin
menciptakan jari tangan”, Senopati tersenyum sambil berkata
pelan, “Dhuh wanita cantik jangan marah.
(52) Saya memegang tanganmu, dinda jangan sampai salah
terima, hanya mau melihat ( k.245) cincinmu”, Lalu Dewi berkata
halus, “Jika benar Anda hanya mau melihat cincin saya, bisa
melihat dari jauh saja.
(53) Pasti bukan kehendak sesungguhnya, berpura-pura
memegang jemari, pasti berkehendak sesuatu, terlihat jelas
dipikiran, beri lah janji cinta kasih yang pasti.”
(54) Senopati merayu dengan bernyanyi sambil tersenyum,
suaranya merdu menggugah hati, Ratu cantik sudah terpesona,
kepada senopati cintanya terbuka, senyum ratu menawan pria,
Senopati tersentuh hatinya.
(55) Sang Dewi disambut perlahan, diletakkan diatas
pangkuan senopati, sang Dewi tidak menolak keinginan, yang
tertuju kepada kekasih hati, terpenuhi keinginan mahluk-mahluk
itu.
(56) Dan titisan Sang Hyang Wiku, yang menguasai dunia,
Senopati tanpa halangan, kehendak kepada sang Dewi, saling
melihat mesra dalam pangkuan, seperti boneka golek gadhing.
(57) Dibawa masuk ke tempat tidur yang harum, tertutup kain
selendang, senopati mendatangkan hasrat, selalu mesra, kepada
ratu yang seperti bunga sedang mekar, yang berada ditengah
kuncup gading.
(58) Jin setan parahyangan serta mahluk halus, mereka
mengintip, kepada gusti yang bercinta, terdengar saling berbisik,
ketika sang Ratu terkena tajam, mengadu merintih (k.246).
(59) Terkejut ketika sang Dewi kehilangan selaput daranya,
pecah membanjiri di tempat tidur, sanggul rambutnya menjadi
berantakan, tercium bau semerbak harum, rusaknya pura samudera.
(60) Dewi terbaring lemah di tempat tidur harum, selaput
daranya hilang, Senopati memandang dengan belas kasihan, sang
Dewi diambilnya pelan-pelan, lalu keduanya duduk.
(61) Dewi tiduran diatas
pangkuan Senopati, tidak henti-hentinya diciumi oleh Senopati,
keduanya saling dekap erat, penuh cinta.
(62) Irama kidung yang pendek, kemesraan keduanya sampai tujuh
hari, Senopati tinggal di dalam samudera, yang nanti akan pulag
ke kerajaan Mataram.
(63) Senopati berbicara dengan bernyanyi, “Dhuh emas
merahku, ya semoga kamu bahagia, aku pulang ke Mataram, sudah
lama di samudera, pasti aku sudah ditunggu-tunggu,
(64) Oleh rakyatku di Mataram, sudah lama menjaga negeri”,
Dewi mendengarkan sambil merasa sedih jika senopati pamit pulang
ke negerinya, menangis sedih, Rembulan menjadi menangis deras.
(65) Belum sampai yang di pikirannya, kepada senopati yang
dicintai, perlahan-lahan turun dari pangkuan, terdengar isak
tangis Ratu, “ Seperti ini lah (k. 247) rasanya mencintai yang
dibandingkan.
(66) Seperti membandingkan cintaku, seandainya aku bisa
memberi, menuruti semua kehendakmu, pasti saya berguna”,
Senopati sudah tahu dalam hati, atas tangisan sang Ratna.
(67) Pelan-pelan melepas kain setagen, berhias bunga-bunga
emas, Dewi disambut diemban/diangkat, dibawa keliling-keliling
ke kebun taman sambil dinyanyikan oleh Senopati.
|
MIJIL
(1)
“Dhuh mas mirah aja sumlang ati, titenana ingong, lamun
supe marang sira Angger, marcapada myang delahan Yayi,
nggoningsun mangabdi, ditulus sihipun.
(2)
Nadyan ingsun pas wus sugih krami, tur sami yu kaot,
genging tresna wus tan liya Angger, ingkang dadi teleng ingsun
kang sih, mung andika Gusti, nggen sun ngawu-awu.
(3)
Malawija neng jro tilam sari, tan lengganing pangkon,
mung pun kakang timbangana Angger, ingsun yekti anandhang wiyadi,
dereng antuk jampi, tan lyan sira masku,
(4)
Ambirata rentenging tyas kingkin, satemah sun-antos,
nadyan kinen laju jrak neng kene, tan suminggah sakarsa mestuti,
nging kapriye Yayi, solahe wadyengsun.”
(5)
Narpaning dyah tyasnya lir jinait, kapraneng pamuwos,
kemanisen kakung pangrengihe, (k.248) dadya luntur sihira sang
dewi, mring kakung lon angling, “Pangran nuwun tumrun.”
(6)
Sing ngembanan wus tumrun sang dewi, long lenggah sekaron,
malih sang dyah matur mring kakunge, “Pangran nuwun ngapunten
kang cehti, dene kumawani, dhoso gungan kakung.
(7)
Datan langkung panuwuning cethi, sih tresnanya yektos,
sampun siwah putra wayah tembe, tinulusna darbe cethi mami”,
kakung ngraketi ngling, dyah ingras pinangku.
(8)
“Ya mas Mirah aja sumlang galih, sok bisaa klakon”, malih
sang dyah matur mring kakunge, “Nggih Pangeran yen wus mangguh
westhi, praptanireng jurit, mrih enggal lun tulung.”
(9)
Magut sang dyah kakung lon winangsit, ubayaning temon,
“Sedhakepa myang megeng napase, anjejaka kisma kaping katri,
yekti amba prapti, ngirit wadya lembut.
(10)
Lawan amba atur araneng jurit, mrih digbya kinaot, Tigan
lungsungjagad nggih namine, dhinahara gung sawabe ugi, panjang
yuswa yekti, kyating sara timbul.
(11)
Lawan Lisah Jayengkatong nami, dewa kang sih mring ngong
“, kalih sampun ngaturken kakunge, Senapati sawusnya nampeni,
langkung trustheng galih, antuk sraneng pupuh.
(12)
Malih sang dyah mangsit marang laki, ngelmining kerato-
(k.249) n, mrih kinedhep mring lelembut sakeh, Senapati wus
kadriyeng wangsit, wusana sang dewi, ngraket weceng kakung.
(13)
“Dhuh Pangeran yen marengi karsi, ing panuwun ingong
sampun age-age kondur mangke, wilangun lun yekti dereng dugi,
paran polah mami, yen paduka kondur.”
(14)
Raka ngimur mrih lipuri Yayi, “Adhuh mirah ingong kang
sih tresna marang ing dasihe, myang sakjarwa wus sun trima Yayi,
nging sun meksa amit, megat oneng masku.
(15)
Aja brangta mirah wong akuning, lilanana ingong, ingsun
kondur mring Mataram prajeng, nora lama mesthi nuli bali, mring
pureng jeladri, tuwi dika masku,
(16)
Saking labet datan betah mami, pisah lan mas ingong,
sangking wrate wong mengkoni prajeng”, sang dyah ngungsep
pangkyan ngling ing laki, “Pangran sampun lami, nggih nuntena
wangsul.”
(17)
Dugi nggusthi megat onenging sih, gya mijil sang anom
Ratu Kidul ndherekken kondure, asarimbit kekanthen lumaris,
rawuh Srimanganti, gya kakung nglingnya rum.
(18)
“Wus suntrima sihira Mas Yayi, nggennya ngater mring
ngong, among ingsun minta sihirangger, srana tumbal usadaning
kingkin”, sang dyah manglegani, sih katresnane kakung.
(19)
Atur gantyan manglungken sing lathi, tinampen waja
(k.250) lon, geregetan ginigit lathine, sang dyah kagyat raka
sru pinulir, purna kang karon sih, sewangan lestantun.
(20)
Senapati praptanireng njawi, puranya sang sinom, sirna
wangsul keksi samodrane, Senapati nggenya napak warih, lir
mangambah siti, tinindakkira laju.
(21) Senapati sakpraptaning gisik, wespadeng pandulon, kang
pitekur neng Parangtritise, wus saestu lamun guru yekti,
niyakaning Sunan Adilangu.
(22)
Senapati gepah nggen mlajengi, mring guru sang kaot,
prapta laju, mangusweng padane, pamidhangan ngasta mring sang
yogi, luwarnya ngabekti, lengser lenggah bukuh.
(23)
Sunan Adi gya ngandika aris, “Jebeng sokur ingong, lamun
sira katemu neng kene, sabab ingsun arsa anjarwani, pratingkah
kang yekti, mrih arjaning laku.
(24)
Sira sinung digdaya lan sekti, ngluwihi sagung wong, sun
prelambang samodra pamane, kita ambah tan teles kang warih, lir
dharatan ugi, tyasnya aja ujub,
(25)
Riya kibir sumengah tan keni, segahe Hyang Manon, nabi
wali uliya sedene, yen neraka tuk sikuning Widi, karseng Hyang
piningit, bab catur piyangkuh.
(26)
(k.251) Wong gumedhe anglungguhi kibir, sapa padha lan
ngon, larangane Hyang Sukma kang murbeng, kibir riya
piyangkuhing jalmi, mrih ngalema luwih, keringan sawegung.
(27)
Amemadha marang ing Hyang Widi, wong pambeg mengkono,
kalokeng rat mring praja liyane, ujubira piyangkuh ngengkoki,
gawoka kang ngeksi, lumaku gumunggung.
(28)
Saksolahe was tan darbe maning, mung legane batos, sakeh
patrap ja mengkono Jeneng, Senapati tuhunen kang kapti, lan sun
plambang maning, kan tan lungguh ngelmu
(29)
Aja sira pambeg kaya langit, bumi gunung argon, lan
samodra plambang patrap kabeh, pan ya Kaki pambeganing langit,
saengganing jalmi, ngendelken yen luhur.
(30)
Bumi kandel jembare ngluwihi, dwi lir pambeging wong, wus
tan ana mung iku dayane, myang kang gunung digung geng
inggil,sagra jro tirtaning, gurnita kang alun,
(31)
Ngendelaken digdayane sami, bumi samodra rob, langit arga
pambeg jalma kabeh, wus tan ana polataning maning, sisip pambeg
jalmi, kurang jembar kawruh.
(32)
Yen sira yun wigya dadi aji, mangreh sagunging wong, aja
pegat istiyarmu Je- (k.252) beng, laku pasrah mring Kang Murbeng
Bumi, neng musik di-ening, mrih uning Sukma Gung.
(33)
Ginampangan seka karseng Widi, di-terang pandulon, aja
sereng sakpekoleh bae, ngibadaha nglungguhana gami, nging driya
dieling, mrih manise wadu.
|
MIJIL
(1)
“Dhuh emas merahku jangan khawatir hatimu, lihatlah saya,
jika lupa kepadamu, dari dunia sampai akherat Dinda, aku
mengabdi cinta tulus.
(2)
Walaupun saya sudah punya banyak isteri, dan
cantik-cantik, besar cintaku tidak lain adalah kamu dinda, yang
menjadi tanda kuat cinta, hanya dirimu adinda Gusti, kepadamu
saya tergila-gila.
(3)
Kenapa saya berlebihan ditempat tidur, tidak melepaskan
pangkuan, hanya kakanda pula daripada dinda, saya sungguh sedang
menderita sakit, belum mendapatkan obat, tidak lain hanya lah
kamu emasku,
(4)
Yang bisa menghilangkan hati sedih, jadi saya tetap
menunggu-nunggu, walaupun harus berjalan jauh sampai disini,
tidak ingin sembunyi berusaha, tetapi bagaimana dengan rakyatku
Dinda.”
(5)
Hati Ratu tersentuh, terpesona oleh perkataan senopati
yang manis minta dimengerti, (k.248) menjadi pudar sihirnya sang
Dewi, kepada senopati berkata pelan, “Pangeran saya minta turun.”
(6)
Sang Dewi turun dari pengembanan/ bopongan, kemudian
duduk diatas bunga, kembali Dewi berbicara kepada senopati,
“Pangeran, saya mohon sungguh-sungguh dimaafkan, karena terlalu
berani banyak kepada lelaki/senopati.
(7)
Tidak lebih permohonan saya, cinta kasih yang nyata,
jangan berubah sampai anak cucu nanti, ketulusan menjadi milikku”,
Senopati langsung memeluk, Dewi dipangku.
(8)
“Ya emas merahku jangan khawatir hatimu, nanti akan
terjadi”, Dewi berbicara lagi kepada senopati, “Ya Pangeran jika
sudah menjadi sungkan nanti menghadapi perang, segera saya
tolong.”
(9)
Kepala Dewi mengangguk pelan sebagai tanda akhir
pertemuan, “Sedekapkan tanganmu dengan menahan nafas, hentakkan
kaki ke tanah 3 kali, saya pasti datang, membawa pasukan mahluk
halus.
(10)
Bersama saya serahkan pasukan, agar kekuatannya unggul,
Telur Lungsung Jagad namanya, mendapat pengaruh besar juga,
panjang umur pasti, kekuatan tumbuh pesat.
(11)
Dengan minyak Jayengkaton namanya, Dewa yang memberi
padaku”, kedua hal itu sudah diberikan kepada senopati, sudah
diterima oleh senopati, bertambah senang hatinya, mendapat
sarana untuk perang.
(12)
Kembali sang Dewi memberi pesan kepada senopati, ilmu
dari keraton (k. 249), yang tersedia oleh semua mahluk halus,
Senopati sudah menerima wangsit, selesainya Dewi memeluk erat
Senopati.
(13)
“Dhuh Pangeran jika saya diperbolehkan meminta, saya
minta jangan cepat-cepat pulang, menurut perhitungan saya belum
sampai, seperti apa saya nanti, jika Paduka pulang.”
(14)
Kanda Senopati menghibur Dinda Ratu, “Adhuh emas merahku
yang aku cintai, saya sudah jelas menerima Dinda, hanya saja
saya harus pamit, berpisah dengan mu emas merahku.
(15)
Jangan sedih emas merah milikku, relakanlah saya, saya
pulang ke kerajaan Mataram, tidak lama pasti akan kembali, ke
puri samudera ini, menjenguk engkau emasku,
(16)
Saya sebenarnya sangat tidak kuat untuk berpisah dengan
emasku, hanya karena berat beban saya menjaga menlindungi
kerajaan”, Sang Dewi kemudian jatuh memeluk pangkuan Senopati,
“Pangeran jangan lama, segera pulang kesini.”
(17)
Sampai akhirnya Gusti Senopati mengakhiri kasih cinta,
segera Ratu Kidul mengantarkan kepulangannya, saling menggandeng
tangan harmonis, sampai di Srimanganti, Senopati segera melihat
sang Dewi penuh rasa kasih.
(18)
“Sudah saya terima sihir mu Dinda Mas, olehmu menghantar
saya, hanya saya minta sihirmu, sebagai sarana tumbal obat sakit
asmaraku”, Sang Dewi memberi cintanya kepada Senopati.
(19)
Bergantian memberi ciuman bibir, diterima gigi secara
pelan, mencium menggigit mesra, Sang Dewi kaget pada Senopati,
setelah bercumbu, kunjungan selesai.
(20)
Senopati telah sampai diluar pura sang Dewi, kembali
menghilang samudera dari penglihatan, Senopati berjalan diatas
air, seperti memijak tanah, dia berjalan terus.
(21)
Senopati sampai dipinggir pesisir pantai, melihat dengan
waspada kepada seseorang yang berdiri tegak di Parangtritis,
sudah merasa yakin bahwa dia adalah Guru Senopati, yaitu Sunan
Adilangu.
(22)
Senopati segera menghampiri maha guru, dengan segera
memberi hormat tunduk, tangan guru menyentuh sang anak/ murid,
sebagai tanda diterimanya bakti sang Senopati, bergeser duduk
sopan.
(23)
Sunan Adilangu berbicara dengan bijaksana, “Aku bersyukur
anakku, aku bertemu denganmu disini, sebab aku menanti-nanti,
apa yang sebenarnya terjadi dengan perjalananmu.
(24)
Kamu sangat ampuh dan sakti, melebihi semua orang,
misalnya saja tanda samudera yang kamu injak tanpa basah dengan
air, seperti daratan saja, tetapi ingatlah hatimu jangan angkuh
(25)
Sombong, riya, congkak tidak boleh, dibenci oleh Hyang
Manon, nabi wali Allah juga membenci, jika neraka mendapat
laknat dari Hyang Widi, diharapkan oleh Hyang tersembunyi, bab
pembicaraan yang angkuh.
(26)
(k.251) Orang yang sombong melebihi kibir. Barang siapa
yang patuh pada larangan Hyang Sukma yang menciptakan alam dan
seisinya, sombong dan riya adalah keangkuhan manusia, minta
dipuji-puji berlebihan, semuanya itu tidak lah pantas
(27)
Mempersamakan diri dengan Hyang Widi, orang seperti itu
disemayami derajat dari raja-raja yang lainnya, perlihatkanlah
kepribadianmu yang tidak angkuh, terlihat mempesona, berjalan
anggun berwibawa.
(28)
Semua tingkah laku tidak ada yang mengganggu hati,
tinggal tentramnya hati saja, banyak sekali perilaku jangan
hanya menjadi nama saja, Senopati benar-benar hanya berfokus
pada kehendak/cita-cita luhur, dan saya memperumpamakan lagi,
yang tidak memiliki ilmu
(29)
Jangan lah kamu menengadah seperti langit (angkuh), bumi
gunung tinggi, dan samudera semua contoh, ya Kaki pemberian
langit, bermacam-macam manusia, mengandalkan yang luhur.
(30)
Tebalnya bumi dan luasnya itulah dua sifat manusia, sudah
tidak ada yang melebihi kekuatannya selain itu, kepada
gunung-gunung besar dan tinggi, dalamnya samudera, gumelarnya
ombak,
(31)
Mengandalkan kekuatan mereka, bumi samudera banjir, semua
langit dan gunung seperti sifat manusia, sudah tidak ada
perbedaannya lagi, sedikit berbeda dengan manusia yang tidak
mempunyai ilmu pengetahuan.
(32)
Jika kamu menjadi orang tinggi/ Raja, memerintah semua
orang, jangan berhenti ikhtiarmu (k.252) Nak, berpasrah kepada
Kang Murbeng Bumi (Penguasa Yang menciptakan Bumi dan seisinya),
menjadi sekutu terhadap Sukma Gung (Hyang Besar Sukma)
(33)
Secara mudah terwujud kehendak dari Hyang Widi, berfokus
lah pada pandangan/tujuanmu, jangan sembarangan bertingkah
seenaknya saja, beribadah lah memeluk agama, selalu hati
berwaspada kepada manisnya wanita.
|
DHANDHANGGULA
(1)
Lawan Jebeng ya sun Tanya yekti, antuk apa sira seka
sagra”, Senapati lon ature, “Inggih binektan ulun, Tigan
lungsungjagat ken nedhi, lan Jayengkaton lisah”, dwi serana
katur, sang wiku wrin lon delingya, “Katujone durung kongsi sira
bukti, yen wisa dadi apa.
(2)
Temah antuk sengsareng ngaurip, yekti wurung sira dadi
nata, nggonirarsa mengku ngrate, sida neng samodra gung, datan
bisa mulih Matawis, de wadyanta tan wikan, myang garwa putramu,
labete wus salin tingal, kita dadi jodhone Ni Kidul mesthi,
sabab nir manungsanya.
(3)
Maneh Jebeng sun Tanya kang yekti, sira remen marang
narpaning dyah, kaya ngapa suwarnane”, Senapati lon matur,
“Wananipun ayu nglangkungi, saktuwuk dereng mriksa, keng (k.253)
kadya Dyah Kidul”, sang wiku mesem ngandika, “Kesamaran kita
Jebeng Senapati, kena ngayu sulapan.
(4)
Sabab sira durung sidik ngeksi, nguni sun wus namun
manjing pura, dyah supine ya suncolong, neng jenthik driji sang
rum, iki warna delengen Kaki”, kagyat Sang Senapatya, nggenira
andulu, de supe langkung gengira, pan sakwengku tebok bolonging
li-ali, tumungkul Senapatya.
(5)
Driya maksih maiben ing galih, Sunan Adi ing tyas wus
waskitha, Senapati tyas sandeyeng, wusana ngling sang wiku,
“Payo Jebeng ya padha bali,mumpung narpeng dyah nendra,katon
warna tuhu, mengko Jebeng wespadakna”, ri wusira Jeng Sunan lan
Senapati, linggar manjing samodra.
(6)
Sakpraptaning jro pureng jeladri, Ratu Kidul wus
kepanggih nendra, nglenggorong langkung agenge, lukar ngorok
mandhekur,rema gimbal jatha mangisis,panjangnya tigang kilan,
sakcarak gengipun, kopek nglembereh sakiyan, Senapati kamigilan
wrin ing warni, tansah legek tan nebda.
(7)
(k.254) Sunan Adi nebdeng Senapati, “Jebeng iku warnane
sanyata, kang bisa ayu sulape, linulu mring Hyang Agung, lamun
wungu sakarep dadi, bisa salin ping sapta, sakdina warna yu, yen
wis tutug pandulunya, payo mulih bok menawi mengko tangi, gawe
rengating driya.”
(8)
Wusnya nulya kentar pyagung kalih, ing semarga Sunan
tansah jarwa, “Ya sun tan malangi Jebeng, nggonira kita wanuh,
lan dyah narpa sakkarsa Kaki, wis bener karsanira, nging ta
cegah ingsun, wenangira mung persobat, sabab iku kang rumeksa
Pulo Jawi, wenang sinambat karsa.
(9)
Mayo padha mulih mring Matawis, ingsun arsa kampir wis
manira”, wusnya dwi gancang tindake, Sunan ing Ngadilangu,
dhinerekken lan Senapati, tindakira lir kilat, sakedhap prapta
wus, njujug dalem pepungkuran, Sunan Adi lawan wayah Senapati,
arsa ngyektekken srana.
(10)
Juga juru taman Senapati, jalma tuwa madad karemannya,
dadya mengguk raga ngronggok, yen angot tan tuk turu, sambat
muji marang Hyang Widi, nuwun kuwatan rosa, pinanjangna (k.255)
ngumur, samben muji pan mangkana, kantya tan wrin yen gustenira
miyosi, tumrun bale krengkangan.
(11)
Senapati wusnya lengah angling, “Heh Ki Taman mau sun
miyarsa, sira muji mintakyate, iku ta apa tuhu, minta ing Hyang
sarasing sakit, lan dawane murira”, Juru Kebon matur,”Nggih
Gusti yektos amba, rinten dalu nenuwun maring Hyang Widi,
pangjanging umur saras.”
(12)
“Yen wis mantep panuwunmu Kaki, sunparingi sesarating
gesang, dimen sirna lara kabeh”, Ki Taman nembah nuwun, majeng
sinung tigan tinampin, laju kinen nguntala, seksana nguntal wus,
Ki Tamanmubeng angganya, lir gangsingan tantara jumeglug muni,
wreksa sol sangking prenah.
(13)
Gya jenggeleg warna geng nglangkungi, juru taman lir
gunung anakan, jatha gimbal kalih kaged, wrin langkung tyasnya
ngungun , sang wiku ngling mring Senapati, “Iku Jebeng dadinya,
yen nut mring Ni Kidul”, Sang Sena minggu tan nebda,
mitenggengen gegetun uningeng warni, dekadya arga suta.
(14)
Sunan adi gya ngandika malih, “Kari siji Jebeng nyatakena,
kang ran lenga Jayengkatong”, Sang Senapatya me-(k.256) stu,
nulya dhawuh kinon nimbali, pawongan nguni emban, tengran Nini
Panggung, lan gamel nami Ki Kosa, tan adangukalihnya wus tekap
ngarsi,Sang Sena lon ngandika.
(15)
“Bibi Panggung mula suntimbali, lan si Kosa ya padha
sunjajal. Nggonen lenga Jayengkatong, nggennya sung Ratu Kidul,
yen wis ngarja sekti ngluwihi”, kang liningan wot sekar, tan
lengganeng dhawuh, Panggung Kosa tinetesan, Jayengkatong gya
sirna kalih tan keksi, pan wus manjing nyeluman.
(16)
Saksirnanya ngungun Senapati, abdi tiga pan salah
gedadyan, wusana lon ngandikane, “Heh Kosa bibi Panggung, de
wong roro padha tan keksi”, umatur kang sinebdan, “Inggih Gusti
ulun, keng cethi tan kesah-kesah, sangking ngarsa wit pinaringan
lisah Gusti, de mawi tan katinggal.”
(17)
Sunan Adi lon nambungi angling, “Heh Ni Panggung sira lan
si Kosa, padha narimaa karo, pan wus karseng Hyang Agung, sira
dadi wadaling gusti, dene jatining jalma, mengko tan kadulu, pan
wis dadi ejim padha, nging ta sira aja lunga sing Matawis,
emongen gustenira.
(18)
Prayogane Jebeng (k.257) Senapati, bocahira telu ingsun
prenah, Panggung Kosa ing enggone, anenga wringin sepuh, juru
taman neng Gunung Mrapi, ngereha lembut ngarga,rumeksaa kewuh,
mungsuh kirdha jroning praja, juru taman kang katempuh mapag
jurit”, mestu kang sinung sebda.
(19)
Katriya wus kinon manggon sami, Panggung Kosa lawan juru
taman, sang kalih dugi karsane, gya kondur dalemipun, Senapati
ngungun ing galih, duk aneng pureng sagra, de meh sisip nglakur,
Sunan Adi gya ngandika, “Senapati wismamu tan dipageri, kebo
glar neng pegungan.
(20)
Tanpa kandhang ya kang kebo sapi, heh ta Jebeng Senapati
Nglaga, iku sisip pasrahe, karena Allah dudu, piyangkuhmu aneng
Matawis, sebarang karsanira, kadhinginan ujub, kebo sapi tanpa
kandhang, wahanane sapa wani marang mami, dursila satru kridha.
(21)
Becik nganggo eneng lawan ening, lumakuo sokur lawan rena,
wismaa lan pepagere, kebo sapi yen ucul, keluhana dipuncekeli,
yen mulih prapteng wisma, kandhangna sedarum,selarae pace-
(k.258) lana, tunggonana yen turu kelawan wengi, pasrahna mring
Kang Murba.
(22)
Anganggoa andum lawan milih, dipatuta lan lakuning
praja,lungguhira lawan ngelmune, istiyarmu diagung, anganggoa
sumendhe Widi, sebarang tingkahira, anganggoa sokur, karane
dipunprayitna, laku linggih solah muna lawan muni, pracina dadi
nata.
(23)
Mengko Jebeng ingsun mertikeli, karya kitha mrih kukuh
prajanta, salameta prapta tembe, Jebeng ngambilaranu, aja akeh
kebak kang kendhi”, Senapati wotsekar, dhawuh cethi mundhut,
tirta ing kendhi pratala, kang liningan sandika nulya nyaosi,
tirta mungging lantingan.
(24)
Nulya linggar wau Sunan Adi, ngasta pandelengan isi tirta,
tindak ngideri dhadhahe, Senapati tut pungkur,sarwi mbekta
ingkang tetali, ngenthengi ruting tirta, ngandika sang wiku,
“Heh ya Jebeng Senapatya,ge turuten saktilase banyu iki,
karyanen kuthanira.
(25)
Jebeng rehne tumitah ngaurip, aja kandheg laku panarima,
lan diweruh wewekane, ingo-(k.259) n-ingonmu sagung,uga padha
kelawan kasih, yen kurang pangreksanya, temah praja eru, saking
datan wruh ing weka, nora ngrasa yen manungsa mung sinilih,
marang Kang Murbeng Alam.
(26)
Lawan sira diwespadeng gaib, lamun kita marentah mring
wadya, enakena kabeh tyase, tuhunen ujar ingsun, nuli siram
rentaha dasih, awita konen nyithak, wongira Matarum, sakpekolehe
nggon karya, becingahen kuthanira dia becik, dadya tila isun
wuntat.
(27)
Jebeng yen ws jumbuh traping urip, sasat sira wus madeg
narendra, mengkoni ngrat Jawa kabeh, netepi manungsa nung, lan
Hyang Sukma kinarya silih, mengkoni ngalam padhang, kang kuwasa
tuhu, asung sakwarneng gumelar, pan manungsa kang winenang
andarbeni, lestari tanpa kara.
(28)
Lan diweruh kahananing Widi, Jebeng uga nggene kang
senyata, pan ya sira saksolahe, nging kesampar kesandhung, dene
sira nora ngulati, nggone cedhak asamar, tan ana kang dunung,
ngalela neng ngarsanira, gustenira neng ngarsa katon dumeling,
anging (k.260) kalingan padhang.
(29)
Senapati wotsekar nuwun sih, jarweng Sunan Adi wus
kadriya, nging meksih sandeya tyase, de naluri kang tinut,
|
DHANDHANGGULA
(1)
Kepadamu anakku aku bertanya, kamu mendapat apa dari
segoro/samudera”, Senopati menjawab pelan, “Ya saya diberi Telur
Lungsung Jagad yang disuruh memakannya, dan Minyak Jayengkaton”,
Keduannya adalah pemberian, sang Wiku sudah menyadarinya dan
berkata secara halus, “Untung saja kamu belum membuktikannya,
jika sudah dimakan mau jadi apa kamu Nak.
(2)
Hanya mendapat hidup yang sengsara, pasti gagal
keinginanmu menjadi Raja memerintah kerajaan malah terperangkap
di samudera luas, tidak bisa kembali ke Mataram, rakyatmu dan
anak isterimu tidak akan melihatmu karena kamu sudah berubah
wujud, karena kamu menjadi lelaki/suami Ratu Kidul, menjadi
hilang wujud manusiamu.
(3)
Kembali saya bertanya kepada mu dengan pasti, kamu suka
kecantikan sang Ratu, seperti apa wajahnya”, Senopati menjawab
pelan, “Wajahnya sangat cantik, seumur hidup saya belum pernah
melihat, yang seperti (k.253) Dyah Ratu Kidul”, Sang Wiku
tersenyum berbicara, “Kamu terkena sihirnya anakku, itu hanya
wujud yang disulap.
(4)
Sebab kamu belum pernah melihat sebelumnya, dulu saya
sudah pernah masuk ke pura, aku mencuri cincin dari jari
kelingking sang Ratu, ini wujud sebenarnya sang Ratu silahkan
melihat anakku”, senopati terkejut, melihat cincin yang sangat
besar, sebesar “tebok” lubang cincin, Senopati merunduk
memperhatikan.
(5)
Saya masih merasa ragu dalam hati, Sunan Adilangu
menyadari dalam hatinya, hati senopati bimbang, lalu melihat
kepada sang Wiku, “Ayo Nak kita pulang, mumpung Ratu sedang
tidur, nanti kamu bisa memperhatikannya lagi” setelahnya Kanjeng
Sunan Adilangu dan senopati berabjak meninggalkan samudera.
(6)
Sesampainya di pintu samudera, diketahui bahwa Ratu Kidul
sudah tidur, tidur telentang badannya sangat besar, tidur tanpa
pakaian dan suara mendengkur, rambutnya gimbal/ gembel dan gigi
siungnya keluar tajam, panjangnya 3 kali jengkal tangan, sebesar
“carak”, payudaranya turun menggantung, Senopati
menggigil ketakutan melihat wujudnya, sangat terkejut sampai
tanpa bicara.
(7)
(k.254) Sunan Adilangu berkata kepada Senopati, “Nak itu
lah wujud sebenarnya Ratu Kidul, yang bisa berubah menjadi
cantik karena sulapan sihir, “linulu” kepada Hyang Agung,
ketika bangun berubah lagi, bisa berubah selama tujuh (7) kali,
dalam satu hari, menjadi cantik, kalau kamu sudah puas
melihantnya mari kita pulang, kemungkinan dia nanti bangun,
membuat sakit hati.”
(8)
Setelah itu kedua pembesar beranjak pergi, di perjalanan
Sunan berbicara, “Ya saya tidak menghalangi kamu berkenalan
dengan Ratu Kidul, sudah benar keinginanmu, terserah kamu, hak
kamu berteman, sebab itu yang menyatukan Pulau Jawa, berhak
meminta bantuan.
(9)
Mari kita pulang ke Mataram, saya mau singgah di rumahmu”,
ayo percepat perjalanan kita, Sunan Adilangu diikuti oleh
Senopati, jalan mereka secepat kilat, sekejap sudah sampai,
langsung menuju rumah belakang, Sunan Adilangu dan cucu Senopati
akan membuktikan sarana (pemberian Ratu, telur dan minyak).
(10)
Juga juru taman Senopati, manusia tua yang suka menghisap
candu, menjadi batuk dan badan rusak kurus kering, jika kumatnya
datang tidak bisa tidur, mengadu kesakitan kepada Hyang Widi,
meminta kekuatan dan panjang umur (k.255), setiap sedang memohon
seperti itu seterusnya sampai tidak sadar kalau gusti majikannya
menghampiri, dia turun dari bale dengan susah payah jatuh bangun.
(11)
Setelah duduk Senopati berbicara, “Heh Ki Taman tadi aku
mendengar kamu berdoa meminta kekuatan, apa itu betul, minta
kepada Hyang untuk sembuh dari sakit dan panjang umurmu”, Juru
Taman menjawab,”Ya Gusti, benar hamba, setiap malam meminta
kepada Hyang widi, panjang umur dan sehat.”
(12)
“Kalau sudah yakin permintaanmu Kaki, aku memberimu
prasyarat hidup, agar hilang semua kesakitan”, Ki Taman
menghaturkan sembah terimakasih, maju mendekat Senopati dan
menerima telur, disuruh segera menelannya, sesudah menelan telur
badan Ki Taman berputar-putar, seperti gangsingan berbunyi keras
(gangsingan = mainan anak terbuat dari bamboo yang bergerak
berputar-putar cepat seperti angina puyuh), arahnya dari pohon
besar.
(13)
Ki Taman berubah menjadi besar sekali seperti anak gunung,
dua gigi siung dan rambut gembel, hatinya terkejut dan menangis,
Sang Wiku melihat Senopati, “Itu lah jadinya Nak jika mengikuti
kehendak Ni Kidul”, Sang Senopati selama tujuh (7) hari tidak
mau berbicara, terpaku melihat wujud dan menyesal, Senopati
berdiri kaku seperti anak gunung.
(14)
Sunan Adilangu segera berbicara lagi, “Masih ada satu
lagi yang harus dibuktikan Nak, yang bernama Minyak Jayengkatong”,
Sang Senopati setuju (k.256), segera memberi perintah untuk
memanggil emban abdi dalem/ pengasuh yang bernama Nini Panggung,
dan tukang gamelan/ tukang musik yang bernama Ki Kosa, keduanya
dipanggil dan tidak lama setelahnya mereka sudah ada di hadapan,
Sang Senopati berbicara pelan.
(15)
“Bibi Panggung kamu saya panggil dan Ki Kosa untuk saya
coba. Pakailah Minyak Jayengkaton pemberian Ratu Kidul, jika
sudah terbukti sangat sakti”, tidak menolak perintah, Panggung
dan Kosa ditetesi Minyak jayengkaton segera keduanya hilang
tidak kelihatan, sudah berubah menjadi siluman.
(16)
Setelah hilangnya mereka, Senopati menangis, pada tiga
abdi sudah terjadi kesalahan, setelahnya pelan bicaranya, “Heh
Kosa dan bibi Panggung, perlihatkanlah diri kalian”, menjawablah
mereka, “Baik Gusti saya, yang pasti kami tidak pergi-pergi dari
Anda sejak diberi minyak oleh Gusti, walaupun saya tidak
terlihat.”
(17)
Sunan Adilangu pelan menyahut, “Heh kamu Ni Panggung dan
si Kosa, terimalah atas kehendak Hyang Agung, kalian menjadi
tumbalnya Gusti, tetap menjadi sejatinya manusia sebelumnya
sampai masadepan, walaupun sudah menjadi mahluk jin, janganlah
pergi dari Mataram, asuhlah Gusti kalian.
(18)
Sebaiknya Nak Senopati (k.257), ketiga abdimu aku
tempatkan, Panggung Kosa di tempat Beringin Sepuh/ Tua, Juru
Taman di gunung Merapi, menguasai mahluk halus di gunung,
menjaga dari musuh dalam kerajaan, Juru Taman yang akan memimpin
prajurit”, semua mematuhi perintah Sinuhun Senopati.
(19)
Ketiganya sudah menuju tempatnya masing-masing, Panggung,
Kosa dan ki Juru Taman. Keduanya sampai kehendaknya segera
pulang kerumahnya, Senopati menangis hatinya, mengingat di dalam
puri samudera, ternyata berbeda, Sunan Adilangu segera berbicara,
“Senopati rumahmu tidak dilindungi pagar, kerbau di tikungan.
(20)
Tanpa kandang (rumah hewan) ya kerbau dan sapi, heh Nak
Senopati Ngalaga, itu perbedaan pasrah, karena bukan,
keangkuhanmu di Mataram, semua kehendakmu, harus terwujud,
bagaikan kerbau dan sapi tanpa kandang/rumah, menantang semua
barang siapa saja yang berani denganku, manusia buruk membuat
masalah.
(21)
Lebih baik memakai ketenangan dan keheningan, berjalanlah
dengan syukur dan tujuan, kerbau dan sapi jika lepas, peganglah
kepalanya, jika pulang ke rumah, kandangkanlah di ruang cukup,
dikunci pintunya (k.258), tunggulah ketika tidur sampai larut
malam, berpasrah kepada Kang Murba (Hyang Menciptakan Hidup).
(22)
Melakukan memberi dengan memilih, dipantaskan dengan
sifat raja, dudukilah dengan ngelmu/ilmu, besarkan ikhtiarmu,
berlakulah pasrah pada Hyang Widi, semua tingkahlaku mu,
bersyukurlah, pantas diingat-ingat, tingkah laku dan berbicara
selalu dijaga.
(23)
Nanti Nak saya tambah petunjuk untuk, usaha kota agar
kuat kerajaan, selamat sampai nanti, Nak ambillah air, jangan
banyak-banyak memuat di kendhi (tempat air dari periuk tanah)”,
Senopati berkata, saya patuh mengambilnya, air di kendhi tanah,
yang diperintah segera mengambil dan memberi air dengan alat.
(24)
Kemudian Sunan Adilangu berjalan mengelilingi perbatasan
dengan membawa kendi bersisi air, Senopati mengikuti di belakang,
sambil membawa yang diikat, meringankan air, berbicaralah sang
Wiku, “Heh ya Nak Senopati, segera ikuti bekas air ini, buatlah
kotamu.
(25)
Nak karena dharma perintah hidup, jangan berhenti
bersyukur menerima hidup, dan mengerti sifat-sifat semua (k.259)
peliharaanmu, juga kepada yang di cintai, jika kurang
memeliharanya, kerajaan menjadi ruwet/kacau, dari ketidaktahuan
penglihatan, tidak merasa bahwa manusia hanya meminjam dari Kang
Murbeng Alam.
(26)
Dan kamu harus berwaspada pada yang gaib, walau kita
memerintah kepada rakyat, buatlah semua nyaman di hati,
patuhilah nasehatku, sekarang dimulai dengan menyiram dan
suruhlah orang-orang Mataram mencetak, bekerjalah dengan nyaman,
buatlah kotamu menjadi bagus, akhirnya menjadi peninggalan.
(27)
Nak, jika sudah berhasil dengan hidup, sama dengan sudah
menjadi Raja, memerintah seluruh tanah Jawa, menjadi manusia
unggul, dan Hyang Sukma menciptakan ganti, menguasai alam terang,
yang benar berkuasa, membawa semua kebesaran, manusia yang
berhak memiliki, lestari (nyaman sentosa) tanpa perkara.
(28)
Dan diperlihatkan suasana Widi, Nak juga tempat yang
nyata, dengan semua tingkah mu, jatuh bangun, selalu dekat
dengan kehendaknya, Gustimu terlihat di depan ingatanmu, tapi
(260) terhalang sinar.
(29)
Senopati menghaturkan terimakasih, nasehat Sunan Adilangu
sudah masuk di dalam hati, tapi masih khawatir hatinya, karena
naluri yang diikuti,
|
Printer Friendly Version of This Page
|
|